تاب آوری

تاب آوری

زندگی نقشه راهنمای مشخصی ندارد هرکسی ممکن است پیچ وخم‌های مختلفی را تجربه کند. از چالش‌های روزانه گرفته تا رخداد‌های استرس‌زا با تأثیرات پایدارتر مانند:حوادث تهدید‌کننده زندگی یا بیماری‌های جدی، هرتغییر تأثیرات متفاوتی بر افراد می‌گذارد.

در این میان متغیر‌هایی وجود دارند که نقش مهمی در شیوه‌ی پاسخ ما به ناملایمات زندگی بازی می‌کنند. یکی از این متغیرها تاب‌‌آوری(انعطاف‌پذیری) یا resilience است که در معنای لغوی به بازگشت یا به‌عقب برگشتن ترجمه می‌شود. انعطاف‌پذیری روانشناختی به توانایی به سرعت کنارآمدن ذهنی یا احساسی با خطر و مشکلات طاقت‌فرسا، یا بازگشتن به مرحله پیش از خطر گفته می‌شود.

تاب‌آوری یعنی توانایی رویارویی با ناملایمات و غلبه برآن‌ها؛ ‌می‌توان گفت تاب‌آوری به معنای مقابله با شرایط دشوار و رفتار منعطفانه در برابر فشار‌های زندگی روزمره است. به بیان دیگر، تاب‌آوری روند سازگاری مثبت با شرایط، درهنگام مواجهه با مشکلات و سختی‌ها، ضربات روحی و روانی، فجایع، تهدید‌ها یا عوامل استرس‌زای خاص است.

تاب‌آوری زمانی وجود دارد که فرد فرایند‌های ذهنی و رفتار‌هایی را جهت ارتقای ویژگی‌های شخصی و محافظت از خود در برابر اثرات بالقوه منفی عوامل استرس‌زا به کار می‌گیرد. به شکل ساده‌تر، تاب‌‌آوری روانشناختی در افرادی وجود دارد که می‌توانند در شرایط سخت و آشوب‌ها آرام باقی بمانند و به حرکت خود ادامه دهند تا از این شرایط خارج شوند. چنین افرادی در میان مشکلات متوقف نمی‌شوند و می‌توانند بدون تحمل اثرات منفی بلند مدت از این مراحل گذر کنند.

تاب‌آوری همچنین به عنوان جنبه‌ای از شخصیت بزرگسالی در نظر گرفته می‌شود. تاب‌آوری در درجه اول یک مهارت و در درجه دوم یک ویژگی شخصیتی است. ممکن است افرادی را در اطرافتان دیده‌ باشید که به خوبی می‌توانند از پس شرایط استرس‌زا و چالش‌برانگیز بربیایند؛ چنین افرادی به طور معمول زیاد در میان مردم دیده نمی‌شوند، اکثر ما به گونه‌ای مشابه و ناکارآمد با مسائل روبرو می‌شویم؛ اما اصولاً این بدان معنی نیست که دیگران نیز نمی‌توانند سطح تاب‌آوری خود را افزایش دهند.

به طور کلی تاب‌آوری به عنوان یک سازگاری مثبت بعد از یک موقعیت مضر و اضطراب زا شناخته می‌شود. زمانی که کسی توسط استرس‌های روزانه بمباران می‌شود، تعادل حسی درونی و بیرونی فرد مختل می‌گردد؛ انباشت بیش از اندازه فشارهای روانی موجب می‌شود فرد قدرت واکنش نشان دادن موثر به موقعیت را از دست بدهد و احساس ناکامی و ناتوانی بیشتری را نسبت به گذشته احساس کند.

اگرچه، استرس‌های معمولی زندگی روزمره می‌توانند اثرات مثبت روی ارتقای تاب‌آوری داشته باشند. مطالعات نشان می‌دهد چالش‌های معمول زندگی موجب توسعه قدرت سازگاری فرد می‌گردند؛ پس نباید تمام چالش‌های پیش‌رو را مضر و مخرب در نظر گرفت؛ در صورتی که مشکلات و چالش‌ها متناسب با توان و اختیارات عمل فرد باشند، به عنوان تجربه‌ای مثبت تلقی می‌گردند.

نکته مهم این است که تاب‌آوری منجر به کاهش استرس‌ها نمی‌شود و مشکلات زندگی را حذف نمی‌کند، اما به افراد توانایی می‌دهد تا با مشکلات و دغدغه‌های زندگی مقابله‌ی سازگارانه داشته باشند، بر سختی‌ها فائق آیند و با جریان زندگی حرکت کنند.

می‌توان گفت انسان‌ها به طور طبیعی تا حدودی تاب‌آور هستند، زیرا در گذشته تجربیات کوچکی با عواقب منفی رفتارها و موقعیت‌های مشخص داشته‌اند. افراد مختلف می‌توانند با آموزش و تمرین توان سازگاری موفقیت‌آمیز با مشکلات زندگی را در خود پرورش دهند و شکلی انعطاف‌پذیر‌تر به مسائل پاسخ دهند.

عوامل خطر و محافظت‌کننده

تاب‌آوری روانشناختی افراد از دو منبع کلی نشأت می‌گیرد، منابع درونی و منابع بیرونی. هرچقدر که این منابع غنی‌تر باشند به عنوان عوامل محافظت کننده فرد شناخته شده و هرچه ضعف و کمبود بیشتری در آنها وجود داشته باشد، به عنوان عوامل خطر در نظر گرفته می‌شوند.

این فرایند ها شامل استراتژی ‌های مداوم مقابله فردی است که از ویژگی‌های فرد محسوب می‌گردد، ویا ممکن است توسط محیط محافظت‌کننده مانند خانواده‌ی خوب، مدارس، جوامع و یا سیاست‌های اجتماعی که موجب ایجاد تاب‌آوری می‌شوند، به فرد کمک کنند.

از این لحاظ انعطاف پذیری زمانی ایجاد می‌گردد که مجموع عوامل محافظتی وجود داشته باشند. این عوامل احتمالاً زمانی که فرد در معرض عوامل خطر متعدد و زیادتری قرار گیرد، از اهمیت بیشتری برخوردارند.

همیشه این امکان وجود دارد که تاب‌آوری را افزایش دهیم، خواه با افزایش منابع درونی یا منابع بیرونی فرد.عوامل بسیاری در بیرون و درون افراد وجود دارند که بر انعطاف روانشناختی او اثر می‌گذارند؛

تاب‌آوری از چیزهایی که کودک دراختیاردارد(منابع بیرونی) و اینکه کودک چگونه فردی است و قادر به انجام چه کارهایی است(منابع درونی) بدست ‌می‌آید. در زیر تعدادی از آنها را نام برده‌ایم.

منابع بیرونی شامل افراد قابل اعتماد، سازمان‌ها یا تشکل‌هایی که امنیت فرد را در ابعاد مختلف تأمین می‌کنند، الگوهای بیرونی فرد، و یا تشویق فرد به مستقل شدن توسط دیگران هستند.

منابع درونی شامل توانایی دیدن خود به صورت یک انسان دوست‌داشتنی و پذیرفته‌ شده، انجام کار‌های انسان دوستانه، داشتن عزت‌نفس کافی و ارزش قائل شدن برای خود و اعتماد به نفس داشتن هستند.

فرآیند

تاب‌آوری در بهترین حالت به شکل یک روند یا فرایند فهمیده می‌شود. هرچند به گو‌نه‌ای اشتباه به عنوان ویژگی یک فرد شناخته می‌شود.

انعطاف پذیری روانشناختی به عنوان توانایی مشاهده افکار و عواطف فرد به روشی آگاهانه و غیرقضاوتی و در صورت نیاز تغییر رفتار برای دستیابی به اهداف و ارزش‌ها تعریف می شود.

یافته‌ها نشان می‌دهند تاب‌آوری نتیجه قادر بودن افراد به تعامل با محیطشان و فرایند‌هایی است که سلامت آنان را ارتقا می‌دهد و یا از آن‌ها در برابر تأثیر عوامل خطر غافلگیرکننده محافظت می‌کند

وقتی افراد با شرایط آسیب‌زا روبرو می‌شوند به سه صورت ممکن است به موقعیت نزدیک شوند.

• از عصبانیت شدید به جوش بیاید.
• با احساسات منفی طاقت‌فرسا درگیر شود، کرخت و بی‌حس شود و قادر به واکنش دادن نباشد.
• به سادگی بابت تحولات اخلال‌گر ناراحت یا آشفته شود (نه بیشتر!)

فقط رویکرد سوم باعث ارتقای سلامت روان می‌شود؛ یعنی فرد به شکلی کنترل‌شده و متناسب با مشکل برخورد می‌کند. رویکرد‌های اول و دوم موجب می‌گردند فرد احساس قربانی بودن و ناتوانی بکند، دیگران را مقصر بداند، و روش‌های صحیح سازگاری را نپذیرفته و به کار نبندد.

احساسات منفی شامل ترس، خشم، اضطراب، استرس، نداشتن حمایت و پشتیبان و ناامیدی هستند که توانایی فرد را برای حل مسئله کم‌ می‌کنند و انعطاف‌پذیری فرد را پایین می‌آورند.

ترس و نگرانی مداوم سیستم ایمنی افراد را ضعیف کرده و آسیب‌پذیری آنان را در برابر بیماری‌ها افزایش می‌دهند. فعالیت بیش از انداره سیستم سمپاتیک بدن و قرار داشتن در حالت جنگ یا گریز به مدت طولانی، موجب وقفه در فعالیت سیستم‌های حیاتی بدن شده و فرد را  آسیب پذیر می‌سازد.

از ویژگی‌های افراد تاب‌آور داشتن احساس امید و حس شوخ‌طبعی در زندگی است.

عوامل مرتبط

عوامل بسیاری برای رشد و حفظ تاب‌آوری فرد تاثیر دارند مانند:

• توانایی برنامه‌ریزی واقع‌گرایانه و توانایی برداشتن قدم‌های لازم برای دنبال کردن آنها
• اعتماد شخص به قدرت و توانایی‌های خود
• مهارت‌های تعامل(ارتباط با دیگران) و حل مسئله
• توانایی مدیریت انگیزه‌‌ها و احساسات

در یک مطالعه شش عامل اصلی پیش بینی کننده تاب آوری را بیان کردند: شخصیت مثبت و فعال، تجربه و یادگیری، احساس کنترل، انعطاف پذیری و انطباق پذیری، تعادل و نگرش عمیق و حمایت اجتماعی درک شده. فاکتورهای دیگری نیز مانند عزت نفس، توانایی داشتن اعتماد به نفس و تصویری مثبت از خود، ایجاد مهارت های ارتباطی و توانایی مدیریت احساسات و انگیزه های قوی، با تاب آوری همراه هستند.

تاب‌آوری با ویژگی‌های شخصیتی روان‌رنجور و عاطفی بودن منفی، که نشان دهنده‌ی تمایل به دیدن و واکنش‌ نشان دادن به جهان به عنوان عامل تهدید‌کننده، مشکل‌ساز و ناراحت کننده و دیدن خود به صورت موجود آسیب‌پذیراست، همبستگی منفی دارد. این بدان معنی است هرچه این ویژگی‌های شخصیتی در فرد قوی‌تر باشند، فرد قدرت سازگاری کمتری دارد.

مدیریت ریسک

محققان معتقدند بین مدیریت خطر و تاب‌آوری ارتباط وجود دارد. تاب‌آوری نتیجه مدیریت مو‌ثر خطرها است.

مدیریت ریسک از پایه‌‌های تاب‌آوری، برنامه ریزی تداوم کسب وکار، مدیریت اضطراری حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و تلاش‌های دیگر دربرابر چالش‌ها، خطرات و تهدید‌ها است.

تاب‌آوری توانایی سازگار شدن  با موقعیت‌های متغیر و عقب کشیدن و بهبود سریع ازهم گسیختگی‌های مربوط به شرایط اضطراری است.

فرد تاب‌آور فردی است که قادر است تشخیص دهد، تحلیل کند و ارزیابی کاملی از شرایط به عمل آورد و رویداد‌‌های بالقوه خطرناک را بهبود دهد.

یکی از نظریه‌هایی که در مدیریت ریسک مکرراً از آن یاد می‌شود، نظریه ادارک ریسک است. این نظریه بر روی یادگیری انسان از محیط و واکنش نشان دادن به آن تمرکز می‌کند.

تحقیقات نشان می‌دهند که افراد خطر‌های غیر‌معمول را جدی‌تر و ترسناک‌تر از ریسک‌های آشنا می بینند. خطرات داوطلبانه (مثل سیگارکشیدن) بر خطرات تحمیل شده ترجیح داده ‌می‌شوند(مثل جابه‌جا شدن یک صنعت خطرناک به نزدیکی محل سکونت). همچنین مشخص شده که اعتماد مردم به داده‌های رسمی محدود است و بخش زیادی از مردم معمولاً از آمارها و هشدار‌های رسمی غفلت می‌کنند.

احساسات مثبت

یافته‌های قطعی دراین مورد وجود دارد که هیجانات مثبت و تاب‌آوری باهم رابطه‌ی مستقیم دارند؛ حفظ هیجانات مثبت درحین روبرویی با ناملایمات، انعطاف‌پذیری را در تفکر و حل مسئله افزایش می‌دهد، خلاقیت فرد را قوت می‌بخشد و قدرت تصمیم‌گیری و انجام اعمال موثر توسط فرد را بالا می‌برد.

احساسات مثبت خدمت بزرگی به ما در جهت بهبود سریع از تجربیات و رویداد‌های استرس‌زا می‌کنند؛ هیجانات مثبت نمی‌گذارند فرد غرق احساس ناکامی‌ و حس‌ شکست شود.

شکل‌گیری ادراک آگاهانه و نظارت بر عوامل عاطفی-اجتماعی شخصی خود از جنبه های ثابت احساسات مثبت تلقی می‌شود. این بدان معنا نیست که احساسات مثبت صرفاً یک محصول جانبی از انعطاف پذیری است، بلکه تجربه احساسات مثبت در طول تجربه های استرس‌زا ممکن است دارای مزایای سازگارانه در روند کنار آمدن فرد باشد.

احساسات مثبت نه تنها نتایج جسمی دارند بلکه نتایج فیزیولوژیکی نیز دارند. برخی از نتایج فیزیولوژیکی ناشی از شوخ طبعی شامل بهبود عملکرد سیستم ایمنی بدن و افزایش سرعت بهبود از بیماری‌های مختلف و کاهش آمار بستری و ماندن در بیمارستان است. همچنین کسانی که احساست مثبت را در  خود پرورش می‌دهند از مشکلات قلبی عروقی کمتری در زندگی خود شکایت می‌کنند.

نقش خانواده در سازگاری

اولین مرکز آموزش کودک برای تمامی رفتارها، خانه است؛ کودکان ویژگی‌های فیزیولوژیک، جسمانی و شخصیتی خود را از والدینشان و زندگی در محیطی مشترک با منابع مشترک به ارث می‌برند.

کودکان تقلید‌کننده‌هایی عالی هستند؛ آنان با مشاهده رفتار والدینشان هنگام پاسخ به استرس با گریه، عصبانی شدن، کنارکشیدن یا نشان دادن علائم جسمانی از آنان تقلید می‌کنند.

کودکان این را به عنوان شیوه‌ی رسیدگی به موقیت‌های مشابه در زندگی فردی خودشان درک می‌کنند. والدین به طور مکرر درمورد روش‌های سازگاری خودشان که در فرزندشان می‌بینند، ابراز نارضایتی می‌کنند و مصمم هستند که بچه‌هایشان را تغییر دهند. این درحالی است که والدین خودشان همچنان از الگوهای رفتاری غلطی تبعیت می‌کنند و تلاش بی‌نهایت پدر و مادر برای بازداشتن کودک از تکرار رفتار آنها معمولاً بی نتیجه می‌ماند. آنان در واقع می‌گویند ” آن طور که من به تو می‌گویم رفتار بکن، نه آن‌طور که خودم رفتار می‌کنم!”. از این لحاظ ساختار روابط میان والدین و فرزندان اهمیت و پیچیدگی‌های ویژه خود را داراست که در اینجا مجال صحبت درباره آن نیست و در مقالات آینده به صورت جداگانه به این موضوع خواهیم پرداخت.

منابع۱-آرین‌فر،نیره،کتانی،مریم،عابدی،احمد.(1396).تاب‌آوری درکودکان، نشر نوشته.